Nacjonalizacja spółek kapitałowych. Prawo pierwokupu udziałów i akcji przez Agencję Nieruchomości Rolnych

Karolina Rokicka-Murszewska        19 lutego 2016        7 komentarzy

Jak zapewne wiesz, pracuję w toruńskiej kancelarii Sienkiewicz i Zamroch Radcowie prawnie sp.p. Jako prawnicy zajmujemy się różnymi aspektami prowadzenia biznesu. Jednym z obszarów naszej praktyki jest funkcjonowanie spółek kapitałowych, w czym specjalistą jest Karol Sienkiewicz, autor jednego z najstarszych i najbardziej poczytnych blogów prawniczych w sieci „Dochodzenie wierzytelności”. Drugi obszar praktyki to regulacje stanu prawnego nieruchomości, czym z kolei zajmuje się mecenas Iwo Fisz, również bloger, prowadzi bloga „Zagospodarowanie przestrzenne”. I obaj moi koledzy przygotowali artykuł, którego tematyka wpisuje się w mój blog, dotyczący funkcjonowania spółek. Sprawa może mieć ogromne znaczenie dla tysięcy podmiotów, warto zatem przeczytać ten tekst. Sądzę bowiem, że ryzyko utrudnień w sprzedaży akcji czy udziałów może zainteresować każdego z nas.

Nacjonalizacja spółek kapitałowych. Prawo pierwokupu udziałów
i akcji przez Agencję Nieruchomości Rolnych

Ograniczenia w obrocie nieruchomościami rolnymi mają w Polsce długą tradycję. Z prawa tego mogą korzystać dzierżawcy takich nieruchomości lub Agencja Nieruchomości Rolnych. Ryzyko naruszenia przepisów dotyczących prawa pierwokupu nieruchomości było niewielkie, albowiem takie umowy sprzedaży zawierane są zawsze w formie aktu notarialnego, zaś notariusze czuwali nad prawidłowością umowy. Ryzyko naruszenia prawa pierwokupu wynikało raczej z wątpliwości co do tego, czy określona nieruchomość stanowi nieruchomość rolną czy też jej nie stanowi (przepisy nie przewidują bowiem jasnego kryterium). Dlatego projektowana ustawa o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (ma wejść w życie 30 kwietnia 2016 r.), chociaż praktycznie zablokuje sprzedaż nieruchomości rolnych, to jednak stanowi bardzo rygorystyczne rozwinięcie istniejących już rozwiązań w tym zakresie (a właściwie powrót do regulacji z czasów PRL).

Projekt ustawy zawiera jednak inne, równie daleko idące rozwiązania, których skutki mogą być jeszcze bardziej dotkliwe niż pierwokup nieruchomości rolnych. Projekt wprowadza bowiem bardzo istotną nowość do polskiego porządku prawnego – prawo pierwokupu udziałów i akcji spółek, które są właścicielem nieruchomości rolnych (z wyjątkiem akcji sprzedawanych na rynku giełdowym). Po 30 kwietnia 2016 r. obrót udziałami czy akcjami będzie bardzo ryzykowny.

Obrót akcjami i udziałami. W obecnym stanie prawnym sprzedaż akcji nie podlega powszechnym ograniczeniom ustawowym. Parametry transakcji ustalają między sobą strony i w dowolnym czasie zawierają umowę. Jeżeli sprzedaż obejmuje akcje, do zawarcia umowy wystarczy zwykła forma pisemna. Do sprzedaży udziałów w spółce z o.o. niezbędne jest notarialne poświadczenie podpisu sprzedającego i kupującego. Wymogi formalne takiej transakcji nie są szczególnie skomplikowane, dlatego umowy zawierane są powszechnie, także zresztą poza granicami Polski. O tym, że w spółce pojawił się nowy wspólnik czy akcjonariusz, sama spółka dowiadywała się już po fakcie, z zawiadomienia, jakie do niej skierował kupujący. Brak zawiadomienia nie ma jednak znaczenia dla ważności takiej umowy. Oznacza to, że sama transakcja odbywa się co do zasady bez wiedzy spółki.

Oczywiście, w praktyce w znacznej części spółek obowiązują umowne ograniczenia w rozporządzaniu udziałami lub akcjami. Polegają one np. na prawie pierwszeństwa lub pierwokupu udziałów czy akcji przez pozostałych wspólników. Jednak naruszenie postanowień umów spółek czy statutów powoduje co najwyżej bezskuteczność sprzedaży. Sama transakcja jest jednak ważna i może w odpowiednim trybie być „naprawiona”.

Po 30 kwietnia 2016 r. zasady obrotu akcjami ulegną całkowitej zmianie.

Zgodnie z projektowanym art. 3a ust. 1 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego Agencji Nieruchomości Rolnych, działającej na rzecz Skarbu Państwa, przysługiwać będzie prawo pierwokupu udziałów i akcji w spółce prawa handlowego, która jest właścicielem nieruchomości rolnych. Prawo to nie będzie dotyczyć tylko akcji zbywanych na rynku giełdowym. Agencja, przed nabyciem akcji lub udziałów, będzie mogła przeprowadzić procedurę duediligence w spółce, albowiem uzyska ona prawo do przeglądania ksiąg i dokumentów spółki oraz będzie mogła żądać od spółki informacji dotyczących obciążeń i zobowiązań nie ujętych w księgach. Pozyskane dane będą poufne (nowy art. 3a ust. 3).

Naruszenie przepisów ustawy w zakresie pierwokupu udziałów i akcji spowoduje nieważność umowy sprzedaży. Po wejściu w życie nowelizacji sprzedaż akcji czy udziałów będzie musiała być dokonywana w dwóch etapach – najpierw jako umowa warunkowa, pod warunkiem nieskorzystania z prawa pierwokupu przez ANR, a potem jako umowa przenosząca. Największe ryzyko nie polega jednak na konieczności zawierania dwóch umów (chociaż to będzie ogromna trudność). Ryzyko nieważności (bez możliwości „naprawienia”) wynika z tego, że ani sprzedający ani kupujący przeważnie nie mają żadnej wiedzy co do tego, czy spółka posiada nieruchomości rolne. Brak tej wiedzy może jednak sporo kosztować.

Jedynym sposobem eliminacji tego ryzyka będzie uzyskiwanie w spółce przed każdą czynnością szczegółowych informacji o posiadanych przez nią nieruchomościach. Informacje takie będzie musiał uzyskać oczywiście sprzedający. Jednak zawiadomienia Agencji o prawie pierwokupu dokonuje już kupujący, polegając na informacjach otrzymanych od sprzedającego. Problemy praktyczne związane z wykonaniem tego prawa i wpływ na sprawność obrotu akcjami i udziałami łatwo sobie wyobrazić.

Nieważność umowy sprzedaży akcji i udziałów oznacza, że umowa nie była nigdy zawarta. Kupujący musi oddać cenę sprzedaży, należy skorygować deklaracje podatkowe. Osoba, która stała się wspólnikiem na podstawie nieważnej umowy, tak naprawdę nigdy tym wspólnikiem nie była. Prowadzić to może z kolei do kwestionowania np. decyzji podejmowanych przez wspólników. W skrajnych przypadkach „odkręcenie” takiej sprzedaży nie będzie możliwe, co spowoduje stałą niepewność co prawidłowości działania spółki i podejmowanych przez nią decyzji.

Wbrew jednak pozorom prawo pierwokupu nie będzie dotyczyło tylko sprzedaży akcji lub udziałów. Do prawa pierwokupu akcji i udziałów ustawa nakazuje bowiem stosowanie niektórych przepisów ustawy dotyczących pierwokupu nieruchomości.

Oznacza to, że również w przypadku, gdy nabycie akcji lub udziałów następuje w wyniku zawarcia innej umowy niż sprzedaż (np. zamiana czy darowizna), innej czynności prawnej, dziedziczenia albo łączenia spółek, Agencja będzie mogła złożyć oświadczenie o wykupieniu tych akcji czy udziałów za ceną ustaloną na podstawie wyceny. Najbardziej zatem krytykowane rozwiązanie ustawy, czyli utrudnienie dziedziczenia nieruchomości rolnych, dotyczyć będzie w pewnym stopniu także udziałów czy akcji.

Konstrukcja taka powoduje konieczność angażowania Agencji do każdej czynności prawnej, która będzie miała za przedmiot akcje lub udziały. Do czynności tych należeć będzie również nabywanie udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym czy nabywanie udziałów przez spółkę w celu umorzenia.

Zgodnie z kodeksem cywilnym, do którego odsyła ustawa, prawo pierwokupu w odniesieniu do rzeczy innych niż nieruchomości można wykonać w ciągu tygodnia od otrzymania zawiadomienia o sprzedaży. Czy w tak krótkim okresie możliwe będzie zbadanie spółki i złożenie stosownego oświadczenia? Trudno to sobie wyobrazić. Jedynym chyba sposobem sprawnego wykonywania tego prawa będzie stworzenie listy spółek, jakie znajdą się w obszarze zainteresowania Agencji.

Jeżeli Agencja skorzysta z prawa pierwokupu akcji czy udziałów, to prawa te wejdą w skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Skarb Państwa zaś stanie się pełnoprawnym wspólnikiem lub akcjonariuszem spółki, która kiedyś nabyła nieruchomości rolne. Oznacza to wykonywanie przez Skarb Państwa wszystkich uprawnień przysługujących wspólnikom, w tym prawo do udziału w zgromadzeniach czy prawo indywidualnej kontroli (w niektórych spółkach).

Na skutek nabycia przez ANR udziałów w spółkach dojdzie do niespotykanej dotychczas w polskim prawie konstrukcji nacjonalizacji spółki z o.o. czy akcyjnej. Nawet w okresie powojennym nacjonalizacja nie obejmowała akcji czy udziałów w spółkach, tylko ich majątek. W tym kontekście zastanawiające jest to, że ani BCC ani inna organizacja zrzeszająca przedsiębiorców nie dostrzegła ryzyk, jakie po 30 kwietnia 2016 r. wiązać się będą ze sprzedażą akcji lub udziałów.

Okres przed wejściem w życie nowych przepisów warto wykorzystać dla zminimalizowania ryzyka negatywnych skutków nowych regulacji dla spółki. Możliwe w tym zakresie są zarówno rozwiązania w zakresie gospodarowania nieruchomościami, które są własnością spółki, jak też wprowadzenie zmian w umowie spółki, które zmniejszałyby ryzyko wejścia Skarbu Państwa do struktury kapitałowej spółki. Zabezpieczenie się przed skutkami nowej regulacji jest możliwe, jednak wymaga szybkich i zdecydowanych działań, ponieważ po wejściu w życie nowych przepisów możliwości obrotu nieruchomościami rolnymi oraz udziałami lub akcjami w spółkach będą bardzo ograniczone i ryzykowne. Chyba, że komuś zależy na statusie „spółka z mniejszościowym udziałem Skarbu Państwa”.

Karol Sienkiewicz – radca prawny, autor blogów: Dochodzenie wierzytelności oraz Prawo dla pracodawcy.

Iwo Fisz – radca prawny, autor bloga o warunkach zabudowy, planach miejscowych i rencie planistycznej, pt.: Zagospodarowanie przestrzenne.

field-932836_1280

{ 6 komentarze… przeczytaj je poniżej albo dodaj swój }

Krzysztof Maj 5, 2016 o 22:55

Witam, a czy sprzedaż akcji pracowniczych Spółki Skarbu Państwa również podlega prawie pierwokupu przez Agencję?

Odpowiedz

Karolina Rokicka Maj 6, 2016 o 17:44

Tak, takie akcje mogą podlegać prawu pierwokupu, jeśli ta spółka jest właścicielem nieruchomości rolnej. Ustawa przewiduje wyjątki w przypadku zbywania akcji dopuszczonych do obrotu na rynku giełdowym oraz w przypadku zbywania akcji na rzecz osoby bliskiej. W tych przypadkach – nawet jeśli spółka jest właścicielem nieruchomości rolnej – prawo pierwokupu nie przysługuje.

Odpowiedz

Ola Maj 9, 2016 o 14:20

Witam,
szukam art, 3a w tej ustawie i nie mogę go niestety znaleźć czy mogłaby Pani zamieścić link z tą ustawą i podać numer strony? Serdecznie z góry dziękuję.

Odpowiedz

Karolina Rokicka Maj 9, 2016 o 15:37

Paniu Olu, w nowej ustawie z dnia 14 kwietnia 2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw nie ma art. 3a. Być może (odnoszę się do treści artykułu na blogu) ma Pani na myśli nowy art. 3a ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, do którego odnoszą się koledzy we wpisie? Jeśli tak, to link do całej ustawy o wstrzymaniu sprzedaży…
tutaj, zaś interesujący Panią art. 3a ustawy o kształtowaniu ustroju znajduje się na stronach 15-16 (nowa ustawa dodaje go w art. 7 pkt 6).

Odpowiedz

Ola Maj 9, 2016 o 15:57

Udało się znaleźć, dziękuję 🙂

Odpowiedz

Karolina Rokicka Maj 9, 2016 o 16:27

Bardzo się cieszę, pozdrawiam!

Odpowiedz

Anuluj

Dodaj komentarz

{ 1 trackback }

Poprzedni wpis:

Następny wpis: